खेतमा युरिया किन खेर जान्छ — र कसरी नाइट्रोजनलाई बालीमै राख्ने?
युरिया विश्वभर प्रयोग हुने सबैभन्दा महत्वपूर्ण नाइट्रोजन मल हो। यसमा करिब ४६% नाइट्रोजन (N) हुन्छ, जुन अधिकांश मलभन्दा बढी हो। साथै यसको मूल्य पनि अपेक्षाकृत सस्तो भएकाले विश्वभरका किसानहरूले यसलाई व्यापक रूपमा प्रयोग गर्छन्। तर समस्या के हो भने किसानले खरिद गरेको नाइट्रोजनको ठूलो हिस्सा बालीसम्म पुग्नै पाउँदैन। केही हावामा उडेर जान्छ, केही पानीसँग बग्छ वा जराको पहुँचभन्दा तल पुग्छ, र केही माटोका सूक्ष्मजीवहरूले ग्यासमा परिवर्तन गरिदिन्छन्। नाइट्रोजन कहाँ र कसरी हराउँछ भन्ने बुझ्नु नै त्यसलाई बचाउने पहिलो कदम हो।
युरिया माटोमा पुगेपछि के हुन्छ?
बिरुवाले युरियालाई सीधै उपयोग गर्दैन। माटोमा पुगेपछि युरिएज (Urease) नामक एन्जाइमले युरियालाई अमोनियम (NH₄⁺) मा परिवर्तन गर्छ। त्यसपछि माटोका सूक्ष्मजीवहरूले अमोनियमलाई नाइट्रेट (NO₃⁻) मा बदल्छन्, जुन अधिकांश बालीले सजिलै अवशोषण गर्छन्।
तर यिनै परिवर्तनका प्रत्येक चरणमा नाइट्रोजन हराउने सम्भावना पनि हुन्छ। अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् कि सतहमा छरिएको युरियाबाट केही अवस्थामा ३७% सम्म नाइट्रोजन अमोनिया ग्यास बनेर हराउन सक्छ।
नाइट्रोजन हराउने चार प्रमुख तरिका
१. अमोनिया वाष्पीकरण (Ammonia Volatilisation)
युरिया माटोको सतहमै रहँदा, विशेषगरी गर्मी, सुख्खा वा क्षारीय (alkaline) माटोमा, यसको नाइट्रोजन अमोनिया ग्यास (NH₃) बनेर हावामा उड्न सक्छ।
निम्न अवस्थाले यो समस्या बढाउँछ:
- उच्च तापक्रम
- हावाहुरी
- सतहमा मात्र मल छर्नु
- क्षारीय माटो
- वर्षा वा सिँचाइको अभाव
युरिया जति लामो समय माटोको सतहमा खुला रहन्छ, त्यति नै बढी नाइट्रोजन हराउने सम्भावना हुन्छ।
२. नाइट्रेट चुहावट (Nitrate Leaching)
युरिया नाइट्रेटमा रूपान्तरण भएपछि, नाइट्रेट पानीसँग सजिलै सर्छ। अत्यधिक वर्षा वा धेरै सिँचाइ हुँदा नाइट्रेट जराको क्षेत्रभन्दा तल पुग्न सक्छ, जहाँ बालीले त्यसलाई उपयोग गर्न सक्दैन।
यो समस्या विशेष गरी:
- बलौटे माटोमा
- धेरै वर्षा हुने क्षेत्रमा
- अत्यधिक सिँचाइ भएका खेतमा
अधिक देखिन्छ। यसले भू-जल (groundwater) प्रदूषण पनि निम्त्याउन सक्छ।
३. पानी जमेको माटोमा डिनाइट्रिफिकेसन (Denitrification)
माटोमा पानी जमेर अक्सिजन कम हुँदा, सूक्ष्मजीवहरूले नाइट्रेटलाई नाइट्रस अक्साइड (N₂O) र नाइट्रोजन ग्यास (N₂) मा परिवर्तन गर्छन्।
यस प्रक्रियाले:
- माटोबाट नाइट्रोजन हटाउँछ।
- शक्तिशाली हरितगृह ग्यास N₂O उत्सर्जन गर्छ।
४. माटो अम्लीय बन्नु (Soil Acidification)
धेरै वर्षसम्म असन्तुलित रूपमा नाइट्रोजन मल मात्र प्रयोग गर्दा माटोको pH घट्दै जान्छ र माटो अम्लीय बन्छ।
अम्लीय माटोले:
- पोषक तत्व उपलब्धता घटाउँछ।
- सूक्ष्मजीवहरूको क्रियाकलाप कम गर्छ।
- जराको वृद्धि रोक्छ।
- अन्ततः उत्पादन घटाउँछ।
यसलाई समयमै पत्ता लगाउन माटो परीक्षण (Soil Testing) आवश्यक हुन्छ।